Wraz ze wzrostem popularności fotografii przyrodniczej oraz mediów społecznościowych coraz częściej pojawiają się rozważania na temat etyki obserwacji i fotografii, czyli o to w jaki sposób powstało oglądane przez nas zdjęcie. Poniższy artykuł przybliża i wyjaśnia zachowania, cechy postawy i różnice między spokojną, niepobudzoną sóweczką a osobnikiem niespokojnym, pobudzonym.

Jak wygląda spokojna sóweczka?

Spokojny osobnik sóweczki ma zazwyczaj zaokrąglony obrys głowy. Upierzenie układa się stosunkowo regularnie, sylwetka jest zwarta, a ogon pozostaje złożony. Kiedy sowa dostrzeże obserwatora może rozglądać się, obracać głowę, obserwować wnikliwie człowieka czy spoglądać w dół z zaciekawieniem lub zaintrygowaniem.
Warto jednak zwrócić uwagę, że sama uwaga skierowana na obserwatora nie oznacza jeszcze niepokoju ze strony sowy.

Sóweczka, tak jak inne sowy, potrafi przez dłuższy czas siedzieć niemal nieruchomo i obserwować otoczenie. Jej niewielka płochliwość bywa wręcz zaskakująca. Zrelaksowany ptak może tolerować znajdującego się w odpowiedniej odległości obserwatora bez wyraźnej zmiany zachowania, ważne jest, aby zachować tzw. odległość ucieczki i bacznie obserwować, czy nasze zachowanie nie narusza granicy swobody obserwowanego osobnika.

Wysoko w koronach drzew

Sóweczka może być aktywna w ciągu dnia, jednak największe prawdopodobieństwo jej spotkania występuje w godzinach porannych oraz przed zmierzchem. Często przebywa w koronach drzew, gdzie mimo niewielkiej odległości od obserwatora potrafi pozostawać trudna do zauważenia. Siada także na wystających gałęziach i wierzchołkach drzew, wykorzystując je jako punkty obserwacyjne.

W większości przypadków człowiek często najpierw słyszy sóweczkę albo reakcję innych ptaków na jej obecność czy wokalizację, a dopiero później, po dłuższym poszukiwaniu, dostrzega niewielką sylwetkę wysoko pomiędzy gałęziami.

Nie oznacza to, że sóweczki nie da się zaobserwować nisko. Może ona zejść do niższych partii drzewostanu podczas polowania, przemieszczać się pomiędzy czatowniami, znaleźć się w pobliżu dziupli czy miejsc, w których przechowuje zdobycz.

Zmienność zachowań

Sóweczka jest gatunkiem bardzo ekspresyjnym i warto zapoznać się z jej typowymi zachowaniami i językiem ciała, jaki prezentuje podczas mniejszych lub większych emocji.

Wiele sytuacji może doprowadzić do pobudzenia sóweczki. Może być pobudzona obecnością innego osobnika, partnera, konkurenta, potencjalnego zagrożenia albo wydarzeniem, którego obserwator nawet nie zauważył.

Sowa ta, w zależności od sytuacji i nastroju potrafi zmieniać ułożenie piór, pozycję ciała i ogona. Pobudzony osobnik może unosić złożony ogon i poruszać nim rytmicznie na boki.

Sóweczki nie posiadają właściwych pęczków usznych takich jak posiada na przykład uszatka. Potrafi jednak unosić pióra nad oczami i w górnej części głowy w sposób tworzący niewielkie struktury przypominające „uszka” bądź „różki”, które które mogą pojawiać się przy zmianie czujności i pobudzenia, między innymi w odpowiedzi na zagrożenie.

Sóweczka może w ciągu kilku sekund całkowicie zmienić swój wygląd. W sytuacji nagłego zagrożenia, sóweczka, która jeszcze chwilę wcześniej wydawała się krągła i puszysta, może nagle sprawiać wrażenie znacznie mniejszej i szczuplejszej.
Sowa, kiedy zobaczy np. przelatującego krogulca może natychmiast ściągnąć upierzenie do ciała i staje się optycznie znacznie szczuplejsza. Dodatkowo, z dociśniętym upierzeniem, może wyciągnąć ciało pod kątem i nieruchomieje w pozycji przypominającej fragment suchej gałęzi. Jest to przykład naturalnego zachowania obronnego, którego funkcją jest ograniczenie widoczności i zwiększenie skuteczności kamuflażu wobec potencjalnego drapieżnika.

Wabienie głośnikiem?

Część obserwatorów decyduje się na odtwarzanie odgłosów ptaków w celu przywołania ich do siebie czy to dla obserwacji czy zrobienia zdjęcia z bliskiej odległości. Metoda jest prosta, przykładowych dźwięków w internecie można znaleźć pod dostatkiem. Z punktu widzenia człowieka spacerującego po lesie sytuacja wygląda niewinnie: telefon albo niewielki głośnik odtwarza przyjemne dla ucha gwizdanie. Co jednak dzieje się wtedy z sowami?

Sóweczka jest ptakiem silnie terytorialnym. Pojawienie się głosu odtwarzanego z głośnika jest jasnym sygnałem dla terytorialnego samca – informuje o obecności potencjalnego konkurenta lub innego gatunku znajdującego się w obrębie terytorium, stąd niejednokrotnie wywoła natychmiastową reakcję sowy.

Niestety, odgłosy sóweczki płynące z głośnika prowadzą do pewnego łańcucha wydarzeń – sowa przerywa wcześniej wykonywaną czynność, zaczyna lokalizować źródło głosu, odpowiadać, przemieszczać się w kierunku odtwarzanego dźwięku. Kiedy odgłosy nie ustają, a sowa nie jest w stanie zlokalizować potencjalnego rywala, zaczyna ona prezentować zachowania związane z niepokojem i pobudzeniem, które są tym silniejsze, im dłuższe i bardziej nachalne staje się jej wabienie.

Charakterystyczna sylwetka silnie pobudzonej sóweczki

Romuald Mikusek, wieloletni badacz i obserwator sów, już przed kilku laty zwrócił uwagę na etykę obserwacji sóweczek i przedstawił zespół cech często widocznych na fotografiach wykonywanych po wabieniu. Opisywał zmianę obrysu głowy z zaokrąglonego na bardziej spłaszczony i kanciasty, nastroszenie piór, silniejsze uwidocznienie jasnych partii szlary i gardła oraz podciągnięcie i wachlarzowate rozłożenie ogona.

Problem etycznej obserwacji przedstawił również w artykule „Zdjęcia przyrody bez szkody”, opisując, że ptak reagujący na imitowany głos samca może zacząć poszukiwać rywala, zejść niżej i prezentować charakterystyczną zmianę sylwetki.

Takie zachowanie zdaje się wyglądać bardzo efektownie.

Rozłożony ogon pokazuje kilka jasnych poprzecznych pasów. Szlara staje się wyraźniejsza. Sylwetka przestaje być zaokrąglona. Głowa wygląda szerzej, czasem niemal prostokątnie.

Nierzadko, właśnie zdjęcia wykonane w takim momencie przyciągają największą uwagę obserwatorów, a nieświadomy odbiorca fotografii zachwala sytuację i „uchwycony moment”. Niestety, niewiedza w tym temacie powoduje utrwalanie silnie pobudzonej sóweczki jako naturalnego wizerunku tej sowy o czym można się przekonać przeglądając dowolną galerię zdjęć, gdzie ponad połowa zdjęć przedstawia sóweczki w mniejszym bądź większym stopniu pobudzenia.

Odmienna argumentacja

Warto zaznaczyć, że cechy pokazane na powyższej ilustracji nie pojawiły się u tego gatunku w odpowiedzi na wabienie czy obecność człowieka.

Sóweczki zachowywały się w ten sposób długo przed pojawieniem się aparatów fotograficznych i głośników Bluetooth.

Naturalna konfrontacja z innym osobnikiem może wywołać silne pobudzenie. Tak samo obecność zagrożenia. Zachowania agonistyczne mogą występować również wewnątrz pary między samcem a samicą sóweczki, kiedy dojdzie na przykład do kłótni przy spiżarni. Także sytuacje związane z rozrodem i kopulacją mogą powodować wyraźne pobudzenie.

Niejednokrotnie dyskusja na temat konkretnej fotografii w internecie i zarzutach na temat wabienia głośnikiem kończy się stwierdzeniami – „przecież fotografia została wykonana teleobiektywem z bezpiecznej odległości bez stresowania ptaka”, „sóweczkę nękały wróblaki”, „sóweczkę spłoszył dzięcioł”, „sóweczka była podniecona samicą”, „sóweczka miała starcie z innym samcem”, „ale przecież w okolicy chodzą ludzie z psami” itd.

Trudno jest zabrać głos w dyskusji, kiedy nie mamy jednoznacznych dowodów na wabienie. Aczkolwiek, nawet jeśli fotografia prezentuje jedynie ułamek sekundy danej sytuacji, możemy wysnuć kilka ogólnych wniosków, które powinny dać do myślenia innym.

To co ma największe znaczenie to nie pojedyncza cecha a zestaw obserwowanych cech oraz kontekst.

Jeżeli na fotografii widzimy ptaka siedzącego nisko na odsłoniętej gałęzi, z rozłożonym ogonem, silnie zmienioną sylwetką, kanciastą głową i wyeksponowaną szlarą, to otrzymujemy znacznie więcej informacji niż w przypadku pojedynczej cechy, np. rozwidlonego ogona bądź spłaszczonej głowy.

Nadal nie wiemy, co wydarzyło się poza kadrem – możemy jedynie stwierdzić, że ptak był w momencie wykonania zdjęcia silnie pobudzony.

Tłumaczenie takiego kompletnego obrazu przypadkowym zdarzeniem – na przykład chwilowym pojawieniem się dzięcioła – jest oczywiście możliwe. Przyroda nie działa według tabelki diagnostycznej. Im bardziej jednak charakterystyczny jest cały zestaw cech i im dłużej utrzymuje się takie zachowanie na kolejnych fotografiach, tym ważniejsze staje się pytanie o rzeczywisty kontekst powstania zdjęć i etykę danej obserwacji.

Czy da się inaczej?

Czy każde spotkanie i obserwacja sóweczki musi skończyć się dyskusją na temat etyki obserwacji? Niekoniecznie. Warto zwrócić uwagę, że jeden z najciekawszych sposobów naturalnego odnalezienia sóweczki nie wymaga wcale wywoływania jej głosu.

Sóweczka, mimo niewielkich rozmiarów, jest skutecznym drapieżnikiem polującym na drobne ptaki. W jej diecie znajdują się między innymi sikory, zięby czy rudziki.

Kiedy znajdziemy się w potencjalnym siedlisku sóweczki czasami wystarczy jedynie zwrócić uwagę na zachowanie innych ptaków i posłuchać ich odgłosów, ponieważ bardzo często zdradzają lokalizację miejsca odpoczynku sóweczki.

Kiedy podczas spaceru po lesie usłyszymy, że sikory nawołują alarmowo, kolejne ptaki zlatują w jedno miejsce, ich uwaga koncentruje się na konkretnym drzewie, warto zatrzymać się i przyjrzeć dokładniej sytuacji. Po dokładnym obejrzeniu korony danego drzewa może okazać się, że przyczyną całego zamieszania jest kilkunastocentymetrowa sowa. Takie zachowanie i kooperacja gatunków określane jako mobbing, jest zbiorową reakcją ptaków na potencjalnego drapieżnika, mogącą służyć jego lokalizacji, nękaniu lub ograniczeniu ryzyka ataku.

Podczas rozważań na temat etyki i aspektów wabienia, warto zwrócić uwagę również na fakt, że odtwarzany głos nie oddziałuje wyłącznie na sóweczkę.

Słyszy go całe otoczenie. Dla drobnego ptaka głos drapieżnika może być sygnałem zagrożenia. Może rozpocząć się nawoływanie alarmowe, przylatywanie kolejnych osobników i mobbing.

W rezultacie sóweczka, która wcześniej pozostawała ukryta i niezauważona, może znaleźć się w centrum zainteresowania innych ptaków, a to z kolei może wpływać na jej dalsze zachowanie.

Co właściwie kosztuje sowę taka reakcja?

W dyskusjach o wabieniu często pojawiają się dwie skrajności.

Jedna zakłada, że każdorazowe odtworzenie głosu musi prowadzić do poważnych konsekwencji dla ptaka. Druga – że skoro sowa po kilku minutach odleciała i nadal żyje, nic się nie wydarzyło.

Oba podejścia nadmiernie upraszczają problem. Nie potrzebujemy twierdzić, że każda krótka ingerencja prowadzi do utraty lęgu czy trwałego uszczerbku, jeżeli nie mamy danych pozwalających to wykazać.

Możemy natomiast obserwować coś znacznie prostszego – ptak zmienił swoje zachowanie. Zamiast wykonywać czynności, którymi zajmował się wcześniej, zaczyna szukać źródła głosu. Przemieszcza się. Odpowiada. Koncentruje uwagę na pozornym zdarzeniu w swoim terytorium. Może również wejść w interakcję z zaalarmowanymi wróblakami.

Taka reakcja zajmuje czas i wiąże się z dodatkową aktywnością – wokalizacją, przemieszczaniem się oraz koncentracją uwagi na źródle bodźca. Oznacza więc także wydatek energetyczny, który w zimie lub okresie rozrodczym jest bardzo cenny.

„Przecież tylko przez minutę”

Problem etyczny staje się jeszcze wyraźniejszy w przypadku popularnych stanowisk znanych większej społeczności obserwatorów.

Fotograf widzi wyłącznie własną wizytę.

Przyjeżdża rano, odtwarza głos przez krótki czas, wykonuje zdjęcia i odchodzi. Z jego perspektywy interakcja trwała kilka minut. Nie wie jednak, czy dwie godziny wcześniej dokładnie tego samego nie zrobiła inna osoba, ani czy kolejna nie pojawi się po południu.

W epoce mediów społecznościowych informacja o atrakcyjnym gatunku potrafi rozprzestrzeniać się bardzo szybko. Lokalizacja lub nawet charakterystyczny fragment krajobrazu widoczny na zdjęciu wystarczają czasem, aby stanowisko stało się celem kolejnych wizyt.

Przegląd naukowy opublikowany w 2024 roku w Science of the Total Environment zwraca uwagę na rosnący wpływ fotografii i mediów społecznościowych na dziką przyrodę. Autorzy wymieniają wśród problemów również wykorzystywanie nagrań głosów do uzyskania fotografii oraz wskazują, że popularność internetowa może zwiększać presję na konkretne zwierzęta i miejsca.

Dlatego pytanie nie powinno brzmieć wyłącznie:

„Czy moje kilka minut wabienia zaszkodzi temu ptakowi?”

Warto dodać drugie:

„Ile razy ten sam ptak był już dzisiaj zmuszony reagować na dokładnie ten sam bodziec?”

Etyka obserwacji zaczyna się od znajomości gatunku

Sóweczka jest objęta ochroną ścisłą i ochroną strefową; wokół zajętego gniazda może zostać ustanowiona całoroczna strefa ochrony do 50 m. Niezależnie od ochrony strefowej obowiązuje wobec tego gatunku zakaz fotografowania, filmowania lub obserwacji, jeżeli czynności te mogą powodować jego płoszenie lub niepokojenie. To ważne sformułowanie – przepisy nie zakazują samego posiadania aparatu ani każdej obserwacji sowy. Znaczenie ma sposób prowadzenia obserwacji i jej wpływ na osobnika.

Najlepszym zabezpieczeniem przed nieświadomym niepokojeniem ptaków nie są jednak kolejne zakazy i obostrzenia.

Jest nim wiedza.

Jeżeli obserwator zna typową sylwetkę spokojnej sóweczki, szybciej zauważy jej zmianę. Jeżeli wie, że ptak zazwyczaj przebywa w koronach drzew, inaczej spojrzy na osobnika, który nagle zszedł na niewielką wysokość.

Jeżeli zna znaczenie ruchów ogona, zmian ułożenia piór czy sylwetki maskującej, potrafi zauważyć reakcję wcześniej. Jeżeli rozumie alarm wróblaków, może odnaleźć sowę bez ingerowania w jej zachowanie.

Jeżeli po pojawieniu się obserwatora zachowanie ptaka wyraźnie się zmienia, najprostszą reakcją powinno być zwiększenie dystansu.

Czy ze zdjęcia można rozpoznać wabioną sóweczkę?

Nie zawsze – i warto to powiedzieć jednoznacznie.

Nie istnieje pojedyncza cecha, która pozwalałaby spojrzeć na fotografię i ze stuprocentową pewnością stwierdzić, co się wydarzyło przed naciśnięciem spustu migawki.

Rozłożony ogon, prostokątna głowa, nastroszone pióra mogą pojawić się naturalnie. Ptak może naturalnie usiąść nisko. Może również reagować na drapieżnika, inną sóweczkę, wróblaki albo wydarzenie znajdujące się poza kadrem.

Znacznie więcej mówi jednak konfiguracja wielu elementów naraz: wysokość i rodzaj miejsca, w którym znajduje się sowa, charakter postawy, rozłożenie ogona, zmiana ułożenia piór, intensywność wokalizacji, kierunek koncentracji uwagi, sposób przemieszczania się oraz czas trwania zachowania.

Fotografia jest tylko jedną klatką z całej sekwencji.

Pozostaje jednak pytanie – czy świadomy obserwator dąży do przedstawienia wizerunku sóweczki utożsamianego z nieetycznym wabieniem czy może chciałby przedstawić ją taką, jaką można spotkać w naturalnym środowisku?

Porównanie sylwetek sóweczki – szkice

Szkice wyżej: opracowanie własne z wykorzystaniem AI; ilustracja syntetyczna na podstawie wielu materiałów referencyjnych.

Porównanie sylwetek sóweczki – zdjęcia

(źródło opracowania: galeria eBird)

Źródła i dalsza literatura

Romuald Mikusek, „Etyka i sóweczka”, 2020: rmikusek.pl – Etyka i sóweczka

Romuald Mikusek, „Zdjęcia przyrody bez szkody”, „Magazyn Przyrodniczy SALAMANDRA”: SALAMANDRA – Zdjęcia przyrody bez szkody

Pačenovský S., Šotnár K. (2010), „Notes on the reproduction, breeding biology and ethology of the Eurasian pygmy owl (Glaucidium passerinum) in Slovakia”, Slovak Raptor Journal 4: 49–81. DOI: 10.2478/v10262-012-0046-y.

Mylène Dutour, Jean-Paul Léna, Thierry Lengagne, „Mobbing behaviour in a passerine community increases with prevalence in predator diet”, Ibis 159(2), 2017, s. 324–330. DOI: 10.1111/ibi.12461.
Wiley – publikacja

Robert A. Davis, Claire Greenwell, Belinda J. Davis, Philip W. Bateman, „Liked to death: the impacts of social media and photography on biodiversity”, Science of the Total Environment 949, 2024, 175106. DOI: 10.1016/j.scitotenv.2024.175106.
PubMed – publikacja

Wolfgang Scherzinger, Theodor Mebs, „Owls of Europe: Biology, Identification and Conservation”, Helm / Bloomsbury, 2024/2025, 416 s.

Jacek Karczewski, „Noc Sów. Opowieści z lasu”, Wydawnictwo Poznańskie, 2020.

Mikusek R. (red.), „Metody badań i ochrony sów”, Fundacja Wspierania Inicjatyw Ekologicznych, Kraków, 2005.

Mikusek R., „Sóweczka – Glaucidium passerinum (L., 1758)”, w: Gromadzki M. (red.), Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny. Ptaki, Warszawa, 2004.

Mikusek R. (2019), „Rola spiżarni u sóweczki Glaucidium passerinum w sezonie lęgowym”, Ornis Polonica 60: 1–15. DOI: 10.12657/ornis.2019.1.1, Ornis Polonica

Kodeks Etyczny Związku Polskich Fotografów Przyrody – zasady dotyczące m.in. płoszenia, wabienia i ingerowania w zachowanie fotografowanych zwierząt.

Rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt – przepisy dotyczące ochrony sóweczki, płoszenia, niepokojenia oraz fotografowania gatunków chronionych.

Stare gospodarstwa, stodoły, obory, przydomowe sady, aleje drzew, miedze, pastwiska i niewielkie pola tworzą mozaikę siedlisk, która przez dziesięciolecia była domem dla kilku gatunków sów. To właśnie tutaj można spotkać płomykówkę, pójdźkę i uszatkę, a w odpowiednich warunkach również puszczyka.

Nie są to jednak wyłącznie „wiejskie sowy”. Każdy z tych gatunków ma nieco inne wymagania i wykorzystuje krajobraz rolniczy na swój unikalny sposób.

Wieś, która kiedyś była pełna życia

Jeszcze kilkadziesiąt lat temu tradycyjny krajobraz rolniczy był znacznie bardziej różnorodny niż wiele współczesnych, wielkoobszarowych gospodarstw.

Niewielkie pola przeplatały się z łąkami i pastwiskami. Rosły miedze, przydrożne drzewa i stare sady. W gospodarstwach znajdowały się drewniane stodoły, obory, spichlerze i strychy. Niektóre budynki miały otwory wentylacyjne, szczeliny i zakamarki, przez które zwierzęta mogły dostawać się do środka.

Dla człowieka były to zwyczajne elementy gospodarstwa. Dla wielu zwierząt – cały system siedlisk.

W dzień korzystały z niego owady, gryzonie i drobne ptaki. Nocą pojawiały się sowy.

Dziś ten krajobraz szybko się zmienia.

Stare gospodarstwa znikają albo są modernizowane. Budynki gospodarcze są wyburzane lub remontowane w sposób, który eliminuje wszelkie szczeliny i otwory. Znikają stare sady, aleje i samotne drzewa. Łąki ustępują miejsca intensywnie użytkowanym polom, a niewielkie gospodarstwa coraz częściej przestają być opłacalne.

Dla sowy oznacza to jedno: coraz trudniej znaleźć jednocześnie miejsce do gniazdowania i odpowiednie tereny łowieckie.

Płomykówka – sowa ze starej stodoły

Płomykówka to jeden z najbardziej charakterystycznych mieszkańców dawnych, tradycyjnych gospodarstw. Choć jej naturalnym środowiskiem są przede wszystkim otwarte przestrzenie – pola, łąki, pastwiska i nieużytki – bardzo chętnie wybiera na miejsce gniazdowania różnego rodzaju budynki.

Stodoły, obory, a nawet kościelne nawy czy wieże pełnią dla niej funkcję zastępczych dziupli, których w otwartym krajobrazie zwyczajnie brakuje.

Płomykówka poluje głównie na drobne ssaki, zwłaszcza gryzonie. Najcenniejsze są dla niej miejsca, gdzie zdobywanie pokarmu jest stosunkowo łatwe – ekstensywne łąki, pastwiska, ugory, miedze czy niekoszone fragmenty roślinności. Dlatego sama obecność starej stodoły nie rozwiązuje sprawy.

Możemy stworzyć idealne warunki do lęgów, lecz jeśli wokół zabraknie odpowiednich terenów łowieckich, sowa nadal będzie miała trudności ze zdobyciem wystarczającej ilości pokarmu.

Płomykówka doskonale pokazuje, że skuteczna ochrona gatunku nie może ograniczać się do pojedynczego gniazda. Wymaga troski o cały krajobraz, który zapewnia jej zarówno miejsce do życia, jak i do polowania.

Pójdźka – mała sowa wielkich gospodarstw

Pójdźka jest niewielką sową, ale jej wymagania potrafią być zaskakująco duże.

To gatunek silnie związany z terenami rolniczymi, szczególnie tam, gdzie zachowała się mozaika pastwisk, sadów, niewielkich pól i starych zabudowań.

Pójdźka często korzysta z dziupli starych drzew, ale może również zajmować zakamarki budynków. Szczególnie cenne są dla niej stare sady i pojedyncze drzewa rosnące w pobliżu gospodarstw.

Jej obecność zależy jednak również od tego, co znajduje się pod drzewem.

Pójdźka często poluje stosunkowo blisko ziemi. Potrzebuje miejsc, w których może znaleźć owady, dżdżownice, drobne gryzonie czy niewielkie kręgowce. Krótko przystrzyżone trawniki i intensywnie użytkowane pola nie są dla niej tym samym, czym bogate przyrodniczo pastwisko czy sad.

Dlatego stary sad może być dla pójdźki czymś znacznie więcej niż tylko miejscem lęgowym. To jednocześnie schronienie, punkt obserwacyjny i część jej stołówki.

Uszatka – łowczyni skraju pól

Uszatka jest nieco inna.

Nie jest tak silnie związana z budynkami jak płomykówka. Chętnie wykorzystuje natomiast zadrzewienia, niewielkie lasy, zakrzaczenia i skupiska drzew położone w pobliżu terenów otwartych.

W dzień może odpoczywać w gęstych koronach drzew, a po zmroku wyrusza na polowanie.

Jej głównym pokarmem są drobne ssaki, przede wszystkim norniki i inne gryzonie. Dlatego uszatka szczególnie dobrze wykorzystuje krajobraz, w którym las lub zadrzewienie sąsiaduje z rozległymi terenami otwartymi.

To właśnie takie miejsca pokazują, jak ważne są granice pomiędzy różnymi siedliskami.

Sowa może odpoczywać w grupie drzew, a kilka minut później polować nad pobliską łąką czy polem.

Problem zaczyna się wtedy, gdy oba elementy znikają – gdy wycina się zadrzewienie albo upraszcza strukturę terenów otwartych.

Puszczyk – leśny sąsiad rolnika

Puszczyk nie jest typową sową krajobrazu rolniczego, ale warto o nim wspomnieć, bo bardzo często korzysta z terenów wiejskich położonych tuż przy lasach. Stare aleje, parki, sady, zadrzewienia śródpolne czy niewielkie fragmenty lasu mogą tworzyć dla niego idealne warunki do życia. To gatunek wyjątkowo elastyczny – potrafi przystosować się nawet do miejsc silnie przekształconych przez człowieka.

Najważniejsze są jednak dla niego odpowiednie miejsca do gniazdowania, zwykle dziuple, oraz dostęp do wystarczającej ilości pokarmu. Dlatego stare, dziuplaste drzewa mają ogromne znaczenie. To, co z perspektywy gospodarza może wydawać się „niepotrzebnym, starzejącym się drzewem”, dla puszczyka może być bezpiecznym domem na wiele kolejnych sezonów.

Największym problemem nie jest jedna rzecz

Sowy krajobrazu rolniczego nie znikają dlatego, że pojawiło się jedno konkretne zagrożenie.

Problemem jest suma zmian.

Modernizacja gospodarstw jest potrzebna i często nieunikniona. Budynki muszą być remontowane, dachy wymieniane, a stare konstrukcje dostosowywane do współczesnych standardów. Jednak sposób, w jaki to robimy, może mieć ogromne znaczenie dla przyrody.

Dla płomykówki zamknięcie otworu w stodole może oznaczać utratę miejsca lęgowego.

Dla pójdźki wycięcie starego sadu może oznaczać utratę dziupli i miejsc polowania.

Dla uszatki usunięcie zadrzewienia może oznaczać utratę dziennego schronienia.

Dla puszczyka wycięcie dziuplastego drzewa może oznaczać utratę miejsca lęgowego.

A kiedy jednocześnie znikają miedze, łąki, pastwiska i nieużytki, coraz trudniej znaleźć również pokarm.

Znikają nie tylko budynki – znika cały krajobraz

Szczególnie ważnym procesem jest zanikanie tradycyjnych gospodarstw.

Gdy małe gospodarstwo przestaje funkcjonować, często stopniowo zmienia się również jego otoczenie. Stare budynki niszczeją albo są wyburzane. Sad przestaje być użytkowany. Z czasem drzewa są usuwane. Łąka zarasta lub zostaje przekształcona.

Paradoksalnie opuszczone gospodarstwo może przez pewien czas być bardzo wartościowe przyrodniczo. Puste stodoły i strychy mogą oferować schronienie, a nieużytkowane fragmenty terenu stają się ostoją drobnych zwierząt.

Ale taki stan nie trwa wiecznie.

Kiedy budynek zostanie rozebrany, a teren uporządkowany i przekształcony, znika cała struktura siedliska.

Dlatego ochrona sów powinna obejmować nie tylko miejsca, w których widzimy sowę, ale także miejsca, których na pierwszy rzut oka nie uważamy za cenne.

Antropopresja ma nocą zupełnie inne oblicze

Presja człowieka na środowisko nie znika po zmroku – trwa nieprzerwanie, zmieniając krajobraz, z którego sowy korzystały od pokoleń. Rozbudowa dróg, intensywne rolnictwo, zabudowywanie wsi, wycinanie zadrzewień, coraz silniejsze oświetlenie nocne i przekształcanie kolejnych otwartych przestrzeni sprawiają, że ich świat staje się coraz bardziej pofragmentowany.

Do tego dochodzi ruch samochodowy. Sowy polujące nisko nad ziemią często przecinają drogi, a młode ptaki tuż po opuszczeniu gniazda są szczególnie narażone na kolizje.

Zmienia się również sama wieś. Dawne gospodarstwa stają się domami mieszkalnymi, stodoły tracą swoją funkcję, strychy są adaptowane, a każdy otwór – kiedyś naturalne wejście dla ptaków – zostaje szczelnie zamknięty. Z perspektywy człowieka to zwykły remont. Z perspektywy płomykówki – nagła eksmisja, często bez szans na znalezienie nowego miejsca do życia.

To wszystko pokazuje, że ochrona sów nie polega jedynie na dbaniu o pojedyncze gniazdo czy budce lęgowej. Wymaga troski o cały krajobraz – o przestrzeń, w której mogą bezpiecznie polować, odpoczywać i wychowywać młode. Dopiero wtedy nocne życie wsi ma szansę przetrwać.

Czy możemy jeszcze coś zrobić?

Możemy zrobić wciąż bardzo wiele – i co ważne, nie zawsze wymaga to wielkich projektów czy kosztownych działań. Często wystarczy odrobina uważności na krajobraz, który mamy tuż obok siebie.

Pozostawianie starych drzew, zwłaszcza tych z dziuplami, zachowywanie fragmentów sadów, miedz i zadrzewień, rezygnacja z usuwania zakrzaczeń „dla porządku”, a nawet pozostawienie części trawnika czy łąki mniej intensywnie użytkowanej – to drobne decyzje, które dla sów mogą oznaczać realną różnicę. W przypadku remontów budynków gospodarczych warto wcześniej sprawdzić, czy nie są wykorzystywane przez ptaki. Czasem wystarczy niewielki otwór albo specjalnie przygotowany dostęp do strychu, by pogodzić modernizację z zachowaniem miejsca lęgowego. Można też wieszać budki lęgowe tam, gdzie brakuje naturalnych dziupli – choć trzeba pamiętać, że budka jest tylko domem. Nie zastąpi całego siedliska. Sowa potrzebuje przestrzeni, w której może polować, odpoczywać i wychowywać młode.

Krajobraz, który warto zachować

Nie wszystkie sowy żyją w lesie – część gatunków od dawna funkcjonuje w krajobrazie rolniczym, tuż obok ludzi. Płomykówka, pójdźka, uszatka czy puszczyk korzystają z przestrzeni, którą człowiek współtworzył przez stulecia: ze stodoły, starego sadu, pastwiska, miedzy czy pojedynczego dziuplastego drzewa. Ten mozaikowy krajobraz stał się dla nich pełnoprawnym środowiskiem życia, równie ważnym jak naturalny las.

Dziś jednak ten świat zmienia się szybko. Intensyfikacja rolnictwa, zabudowa wsi, wycinanie zadrzewień i modernizacja budynków sprawiają, że miejsca, z których sowy korzystały od pokoleń, znikają lub stają się zbyt ubogie, by mogły w nich przetrwać. Dlatego ochrona sów krajobrazu rolniczego wymaga spojrzenia szerszego niż tylko na pojedynczy gatunek – wymaga troski o cały krajobraz, który zapewnia im zarówno schronienie, jak i pokarm.

Jeśli chcemy, by za kilkanaście czy kilkadziesiąt lat płomykówka nadal krążyła nocą nad polami, pójdźka odzywała się ze starego sadu, uszatka polowała nad łąką, a puszczyk nawoływał z pobliskiego zadrzewienia, musimy chronić nie tylko ptaki, lecz także przestrzeń, w której żyją. Czasem wystarczy zachować starą stodołę, dziuplaste drzewo, fragment łąki czy pas zadrzewień, by nocą wciąż było słychać, że ten krajobraz żyje.

Mechanizm powstawania wypluwek jest związany ze specyficznym sposobem odżywiania sów. Ptaki te często połykają swoje ofiary w całości lub odrywają i połykają duże fragmenty zdobytego pokarmu. W pierwszej części żołądka, zwanej żołądkiem gruczołowym, pokarm jest poddawany działaniu soków trawiennych. Następnie trafia do żołądka mięśniowego, czyli żołądka właściwego, gdzie jest mechanicznie rozdrabniany. Miękkie i strawne części – przede wszystkim tkanki mięśniowe i narządy – są trawione i wchłaniane w dalszych odcinkach przewodu pokarmowego. Natomiast włosy, sierść, pióra, większe fragmenty chitynowych pancerzy owadów, kości i zęby zostają zbite w zwartą masę, która po pewnym czasie jest odprowadzana z żołądka z powrotem do przełyku i gardła, a następnie wypluwana przez dziób.

Wypluwka nie jest więc odchodem, lecz pozostałością niestrawionych elementów pokarmu. Zwykle zawiera przede wszystkim sierść lub pióra, a w ich wnętrzu można znaleźć drobne kości, czaszki, żuchwy oraz zęby ssaków. W zależności od diety sowy mogą znajdować się w niej również fragmenty owadów, płazy, gady, pióra małych ptaków czy inne trudne do strawienia części ofiar. Szczególnie cenne dla badacza są czaszki i żuchwy oraz zęby gryzoni, ponieważ ich budowa pozwala często oznaczyć ofiarę co do gatunku lub przynajmniej do określonej grupy. Licząc zachowane elementy szkieletu, można także określić minimalną liczbę osobników, które znalazły się w analizowanej wypluwce.

Rozmiar wypluwek zależy przede wszystkim od wielkości sowy, wielkości zjadanych ofiar, ich rodzaju, a także od warunków, w których wypluwka powstała.
Dla puszczyka (Strix aluco) można przyjąć orientacyjnie około 4–7,5 cm długości i 2–2,4 cm szerokości, choć w praktyce spotyka się również mniejsze i większe wypluwki. Uszatka (Asio otus) pozostawia zwykle wypluwki smuklejsze, przeciętnie około 3,5–5 cm długości i 1,8–2,1 cm szerokości. Z kolei pójdźka (Athene noctua), jako mniejsza sowa, produkuje zazwyczaj wypluwki około 2,5–4 cm długości i 1,2–1,4 cm szerokości, choć również tutaj zakres może być znaczny.
Warto traktować te liczby jako wartości orientacyjne – sam rozmiar wypluwki nie wystarcza do pewnego oznaczenia gatunku, ponieważ zależy także od składu posiłku.

Największą wartością wypluwek jest możliwość odtworzenia diety sowy. Po rozebraniu wypluwki na części i oznaczeniu znalezionych szczątków można określić, jakie gatunki ssaków, ptaków czy owadów były zjadane. Co ciekawe, poszczególne gatunki sów mogą wykazywać wyraźne różnice w preferencjach pokarmowych.
Puszczyk jest stosunkowo mało wyspecjalizowany i może polować na wiele różnych gatunków małych ssaków, a także na ptaki, płazy, gady i większe bezkręgowce.
Uszatka natomiast żywi się głównie drobnymi ssakami, przede wszystkim nornikami, które stanowią ponad 80% jej typowego jadłospisu. Uzupełnieniem diety są małe ptaki, owady oraz okazjonalnie inne dostępne ofiary, zależnie od warunków środowiskowych.
Pójdźka żywi się głównie drobnymi ssakami oraz owadami, spośród których najchętniej wybiera chrząszcze, koniki polne i świerszcze. Uzupełnia dietę dżdżownicami, niewielkimi ptakami i innymi dostępnymi ofiarami, zależnie od pory roku i lokalnych warunków.

Analiza wypluwek może dzięki temu dostarczać informacji nie tylko o samej sowie, lecz także o lokalnej populacji jej ofiar. Jest to szczególnie istotne w przypadku drobnych ssaków, takich jak myszy, norniki czy ryjówki, które są niewielkie, prowadzą skryty tryb życia i trudno je obserwować bezpośrednio. Puszczyk prowadzi osiadły, terytorialny tryb życia, dlatego skład jego pokarmu może dość dobrze odzwierciedlać faunę niewielkiego obszaru wokół miejsca lęgowego lub stałego schronienia.

Wypluwki są również użytecznym narzędziem do śledzenia zmian liczebności gryzoni. Jeżeli w kolejnych latach w materiale z tego samego stanowiska rośnie udział norników czy myszy, może to wskazywać na wzrost ich dostępności w środowisku. Gdy ich liczebność spada, sowy mogą zmieniać dietę i częściej wykorzystywać inne dostępne ofiary. Z tego powodu wieloletnie serie analiz są znacznie bardziej wartościowe niż pojedyncza próbka. Pozwalają obserwować sezonowe i wieloletnie zmiany w składzie pokarmu oraz powiązać je z wahaniami liczebności drobnych ssaków.

Podobną metodę można wykorzystać do badania owadów. W wypluwkach pójdźki, która jest bardziej skłonna niż większe sowy do polowania na bezkręgowce, można znaleźć fragmenty chrząszczy, prostoskrzydłych i innych owadów. Oznaczenie takich pozostałości pozwala określić, jakie grupy bezkręgowców są dostępne dla drapieżnika na danym terenie.
Nie należy jednak automatycznie utożsamiać liczby szczątków znalezionych w wypluwkach z dokładną liczebnością populacji owadów.
Sowa wybiera ofiary według ich dostępności, wielkości i łatwości schwytania, a ponadto różne części ciała owadów mają różną szansę zachowania się w wypluwce.
Dlatego analiza wypluwek daje przede wszystkim obraz struktury i względnej dostępności pokarmu, a nie bezpośredni spis wszystkich zwierząt żyjących w środowisku.

Sowie wypluwki są zatem czymś znacznie więcej niż tylko śladem pozostawionym przez danego osobnika. Stanowią naturalne „archiwum” jego posiłków i jednocześnie narzędzie badań ekologicznych. Z kilku niewielkich, niepozornych bryłek można odczytać informacje o tym, jakie gatunki żyły w okolicy, jakie ofiary były dostępne, jak zmieniała się dieta sowy na przestrzeni danego roku.
Ich analiza łączy prostą obserwację terenową z prawdziwą pracą badawczą: rozebranie jednej wypluwki może stać się początkiem opowieści o całym lokalnym ekosystemie.

W wielu miastach w Polsce stosuje się karmniki deratyzacyjne w parkach, skwerach i terenach zielonych, mające na celu ograniczenie populacji gryzoni. Choć intencją tych działań jest utrzymanie czystości i bezpieczeństwa, ich efekty mogą być znacznie bardziej złożone i niebezpieczne dla miejskiej fauny.

Zatrucie wtórne – cichy zabójca drapieżników

Najpoważniejszym skutkiem stosowania trutek jest tzw. zatrucie wtórne – sytuacja, w której inne zwierzęta zjadają otrute gryzonie i same ulegają zatruciu. Dotyczy to szczególnie ptaków drapieżnych, takich jak puszczyki, uszatki, myszołowy czy jastrzębie, które w miastach polują na szczury i myszy.

Najczęściej stosowane rodentycydy przeciwzakrzepowe powodują powolne krwawienie wewnętrzne i śmierć gryzonia w ciągu kilku dni. W tym czasie zwierzę pozostaje aktywne i może zostać zjedzone przez drapieżnika, przenosząc truciznę dalej w łańcuchu pokarmowym.

Miejski ekosystem pod presją

Parki i skwery to nie tylko przestrzeń rekreacyjna, ale także siedlisko wielu gatunków zwierząt – lisów, kun, jeży, wolno żyjących kotów oraz ptaków drapieżnych. Stosowanie trutek zagraża całemu ekosystemowi miejskich drapieżników, prowadząc do zaburzenia równowagi ekologicznej. Eliminacja naturalnych sprzymierzeńców człowieka w walce z gryzoniami może paradoksalnie doprowadzić do ponownego wzrostu ich populacji.

Człowiek jako źródło problemu

Wzrost liczby gryzoni w miastach jest często skutkiem niewłaściwego gospodarowania odpadami i dokarmiania zwierząt. Rozsypywany pokarm dla ptaków, przepełnione kosze, otwarte śmietniki i resztki jedzenia tworzą idealne warunki dla szczurów i myszy. Stały dostęp do pożywienia sprzyja ich rozmnażaniu, a chemiczna deratyzacja nie rozwiązuje problemu u źródła.

Alternatywy dla trutek

Zamiast stosowania chemicznych środków, warto rozważyć alternatywne metody deratyzacji:

• poprawę gospodarki odpadami (zamykane pojemniki, częstsze sprzątanie),
• ograniczenie dokarmiania ptaków,
• edukację mieszkańców o skutkach dokarmiania,
• stosowanie pułapek mechanicznych lub systemów elektronicznych, które pozwalają na kontrolowany odłów gryzoni bez ryzyka wtórnego zatrucia.

Trucie gryzoni w przestrzeni miejskiej to pozornie proste rozwiązanie, które w rzeczywistości może prowadzić do poważnych strat w lokalnej przyrodzie. Odpowiedzialne zarządzanie odpadami i wspieranie naturalnych drapieżników to klucz do utrzymania zdrowego, zrównoważonego ekosystemu miejskiego.

Na poniższym nagraniu słychać nawołujące młode, które sykiem przyciągają uwagę rodziców. W tle odzywa się również samiec, który regularnie patroluje teren i utrzymuje kontakt głosowy z rodziną. W pewnym momencie pojawia się jednak zagrożenie — w pobliżu zaczyna krążyć myszołów. Jego zawołanie wywołuje natychmiastową reakcję samicy, która wydaje donośny głos alarmowy. To wyraźny sygnał dla młodych, aby natychmiast się skryły i zachowały ciszę, dopóki drapieżnik nie oddali się na bezpieczną odległość.

Nagranie dobrze oddaje typową dynamikę życia rodzinnego pójdźek: ciągłą komunikację między młodymi a dorosłymi, czujność rodziców oraz błyskawiczne reakcje na potencjalne zagrożenia ze strony większych ptaków drapieżnych.

Posłuchaj nagrania poniżej:

Czy wiedzieliście, że uszatki nie budują własnych gniazd?

Sowy uszate to jedne z najbardziej charakterystycznych i rozpoznawalnych sów w Polsce. Ich długie „uszy”, czyli pióropusze, nadają im wyjątkowy wygląd, ale jeszcze ciekawsze jest to, jak radzą sobie z zakładaniem gniazda. W przeciwieństwie do wielu innych ptaków, uszatki nie budują własnych konstrukcji lęgowych. Zamiast tego korzystają z gotowych miejsc, które znajdą w swoim otoczeniu.

Gniazda pożyczone od innych ptaków

Uszatki są mistrzami adaptacji. Zajmują przede wszystkim porzucone gniazda wron, srok, a czasem nawet gołębi. Nie przeszkadza im, że konstrukcja została stworzona przez zupełnie inny gatunek — ważne, aby była:

• stabilna,
• wystarczająco duża,
• położona w bezpiecznym miejscu,
• blisko terenów, gdzie można skutecznie polować.

To podejście sprawia, że uszatki potrafią wykorzystać niemal każdą gotową platformę. Często wybierają gniazda w gęstych zadrzewieniach, na skrajach lasów, w parkach czy na terenach wiejskich, gdzie dostęp do drobnych gryzoni — ich głównego pokarmu — jest najlepszy.

Dlaczego uszatki nie budują własnych gniazd?

To nie przypadek ani lenistwo — to strategia przetrwania. Budowa gniazda wymaga czasu, energii i materiałów. Uszatki wolą przeznaczyć te zasoby na coś znacznie ważniejszego: polowanie, obronę terytorium i opiekę nad młodymi.

Najważniejsze korzyści takiego zachowania:

• Oszczędność energii — budowa gniazda to dla ptaków ogromny wysiłek. Uszatki omijają ten etap, dzięki czemu mogą zachować siły na okres lęgowy.
• Szybsze przystąpienie do lęgów — gotowe gniazdo pozwala im rozpocząć składanie jaj wcześniej niż gatunki, które dopiero muszą stworzyć konstrukcję od podstaw.
• Skuteczna adaptacja — korzystanie z opuszczonych gniazd minimalizuje ryzyko błędów konstrukcyjnych i pozwala wybrać miejsce, które już sprawdziło się u innych ptaków.

Posłuchaj głosu poniżej:

Skrzydła, choć jeszcze nie w pełni wyćwiczone, odgrywają ważną rolę w tej wspinaczce. Młoda sowa rozkłada je szeroko, by utrzymać równowagę, a lekkie trzepotanie dodaje jej siły i pomaga pokonać kolejne fragmenty pnia. Cały proces wygląda jak połączenie zwinności, siły i instynktu — pokazuje, jak dobrze przystosowane są te ptaki do życia w trójwymiarowym świecie gałęzi, dziupli i pni.

To zachowanie jest typowe dla młodych sów, które jeszcze nie potrafią pewnie latać, ale już aktywnie eksplorują otoczenie i uczą się poruszania w przestrzeni. Wspinaczka pozwala im wrócić do gniazda, schronić się przed zagrożeniem lub po prostu znaleźć wygodniejsze miejsce do odpoczynku.